Historia Rynku Kościuszki w Białymstoku

W każdym większym mieście zawsze jest centralny punkt miasta zwany rynkiem. Bardzo często na tym placu stał lub stoi ratusz. Wiele takich budowli zostało zniszczonych podczas okupacji niemieckiej. Wokół rynku najczęściej znajdowały się małe sklepiki żydowskie, potem spalone przez Niemców. Obecnie w takich miejscach są skwery, nadal jednak są w centrum miast i nazywa się je rynkiem.

W Białymstoku centralny plac miasta nazwano Rynkiem Kościuszki. Od niego tworzona jest numeracja ulic. Przyzwyczailiśmy się do obecnego wyglądu rynku, gdzie koncentruje się życie społeczne, kulturalne Białegostoku. Jak wyglądało to miejsce i jakie funkcje pełniło w mieście od osiemnastego wieku opisał Andrzej Lechowski w swojej książce: Rynek Kościuszki, Wydawca: Muzeum Podlaskie w Białymstoku 2007.

Początki białostockiego Rynku sięgają XVI wieku. Powstał na skrzyżowaniu dróg prowadzących do Wasilkowa, Suraża i Choroszczy. W 1547 roku wybudowano drewniany kościół, karczmę, kilka nieuporządkowanych budynków. Kiedy pod koniec XVII wieku Białystok stał się główną rezydencją Branickich, powołano specjalną komisję, której celem było uporządkowanie praw własności i przebudowy centrum miasta.

Prace zostały jednak przerwane, bo w 1753 roku wybuchły dwa pożary. Jan Klemens Branicki odbudowując Rynek, zadbał o to, by wszystkie powstające budynki były murowane, dwukondygnacyjne i reprezentacyjne. Obowiązywała zabudowa harmonijna. W XIX wieku nastąpiła zmiana funkcji centralnego miejsca miasta z rezydencjonalnego na administracyjne i przemysłowe. Wokół Rynku wybudowano kamienice czynszowe i nazwano Placem Bazarnym. Rozbudowano wagę miejską, która tworzyła z ratuszem zespół handlowy. W 1892 roku na środku Rynku pojawiła się fontanna. W 1919 roku Rynkowi nadano imię Rynek Kościuszki.

Po zajęciu Białegostoku przez Sowietów Rynek wraz z ulicami Lipową i Kilińskiego nazwano ulicą Sowiecką, a Niemcy jego nazwę zmienili na Rynek Gross Markt. W latach 1941 – 1944 całe Śródmieście Białegostoku zostało zniszczone. Zabudowa Rynku przestała istnieć.

Odbudowę przeprowadzono w latach 1945-1958. Rynek stał się ruchliwą ulicą.

Białostocki ratusz nigdy nie był siedzibą władz miejskich. Pełnił funkcję handlową, gdzie swoje sklepy mieli Żydzi. Na wieży znajdował się punkt obserwacyjny Białostockiej Ochotniczej Straży Ogniowej. W 1940 roku okupujący Białystok Rosjanie wyburzyli ratusz a postawili pomnik Józefa Stalina. Od 1953 roku rozpoczęto jego odbudowę i po pięciu latach w murach ratusza znalazło siedzibę Muzeum Okręgowe.

Klasztor Sióstr Miłosierdzia powstał w 1769 roku z fundacji Jana Klemensa Branickiego. Celem sprowadzenia sióstr zakonnych było powierzenie im opieki nad ubogimi i chorymi mieszkańcami miasta. Główny budynek zachował się do czasów obecnych. Żywność dla chorych dostarczana była z folwarku Krupniki. Leczenie w szpitalu odbywało się bezpłatnie, a ubodzy chorzy po jego opuszczaniu zaopatrywani byli w odzież i drobną sumę pieniędzy.

Po roku 1843 zaborcze władze sowieckie poważnie ograniczyły działalność sióstr i zmuszono je do wyjazdu z Białegostoku. Powstałe tam Towarzystwo Dobroczynności nadal prowadziło przytułek dla ubogich. Część klasztornych zabudowań dzierżawiono. Mieścił się tam między innymi Hotel Niemiecki, następnie skład mebli, zakład typograficzny, bufet i sklep z bronią.

W 1923 roku siostry szarytki powróciły do miasta i prowadziły w swojej siedzibie Dom Świętego Marcina i pracownię galanteryjną. Nadal funkcjonował hotel, tylko pod zmienioną nazwą – Hotel Stary. 23 lipca 1944 roku Niemcy podpalili klasztor, zachowały się tylko ściany zewnętrzne. Po odbudowie w 1954 roku założono w nim Dom Dziecka, a część budynku przeznaczono na mieszkania sióstr. W 1989 roku odzyskały cały obiekt i obecnie prowadzą w nim przedszkole.

Pierwszy białostocki kościół został wybudowany około 1547 roku. Drewniana świątynia stała w miejscu dzisiejszego klasztoru Sióstr Miłosierdzia. W 1617 roku Piotr Wiesiołowski ufundował po przeciwnej stronie Rynku murowaną świątynię pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny.

W 1898 roku władze carskie, odpowiadając na kolejną prośbę katolickiej społeczności Białegostoku, wydały pozwolenie na rozbudowę jedynej w mieście świątyni, którą był niewielki kościół. W latach 1900-1905 powstała dobudowana do prezbiterium starego kościoła neogotycka świątynia zwana kościołem farnym. Uroczysta konsekracja nastąpiła dopiero w 1931 roku. Katedra pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny jest kościołem o układzie trójnawowej bazyliki.

Pierwsza wzmianka o budynku białostockiej plebanii pochodzi z 1758 roku. Do jej budowy użyto gruzu z rozebranej starej bramy pałacowej. Tuż za plebanią, w kierunku rzeki Białej, położony był folwark i ogrody probostwa. Obecnie na tym terenie znajduje się Zespół Szkół Katolickich.W 1944 roku wycofujący się z Białegostoku Niemcy podpalili Centrum miasta ale dzięki poświęceniu księdza Chodyki udało się ocalić oba kościoły.

5 czerwca 1991 roku Ojciec Święty Jan Paweł II w trakcie swojego pobytu w Białymstoku erygował Diecezję Białostocką. Białostocka plebania została pałacem biskupim.

Budynek, gdzie przez wiele lat znajdowało się kino “Ton” powstał w 1762 roku. Ufundował go także Jan Klemens Branicki. Pełnił on funkcję szpitala – przytułku a potem po gruntownym wyremontowaniu mieściły się drobne sklepy i zakłady. Po odzyskaniu niepodległości funkcjonowała także Drukarnia Polska, kino ”Świat” i Dom Katolicki. Na scenie kina wystąpiło wielu wybitnych ówczesnych artystów – Hanka Ordonówna, Loda Halama, chór Juranda. Działał Teatr Miejski. Po 1990 roku budynek zwrócono kościołowi.

Po 1753 roku wybudowany został drewniany, pokryty tynkiem budynek odwachu. Służył on za pomieszczenie warty wojskowej. Kiedy Białystok przeszedł we władanie pruskie, wybudowano nowy, murowany odwach. Przez cały XIX wiek budynek należał do władz miejskich. Prowadzono w nim tanią kuchnię i herbaciarnię, a w latach późniejszych kawiarnię, która była bardzo popularna wśród białostockiej inteligencji katolickiej. Budynek został zniszczony w lipcu 1944 roku. Został odbudowany po wojnie ale tylko w niewielkim stopniu nawiązywał do pierwowzoru. Od 1956 roku mieściła się tu siedziba Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, a na poddaszu Pracownia Konserwacji Zabytków Architektury. W 1960 roku przeznaczono ten obiekt na potrzeby Archiwum Państwowego.

Obecnie, gdzie mieści się restauracja “Astoria”, przez cały XIX wiek aż do 1944 roku mieściły się apteki, później piwiarnia i “Bar Kresowy”. Budynek ten został przez Niemców spalony w 1944 roku. Zachowały się tylko jego ściany zewnętrzne. Odbudowano go i przekazano Spółdzielni Spożywców “Społem”.

W oparciu o książkę Andrzeja Lechowskiego przedstawiłam tylko historię budynków, które przetrwały wojny i nie zostały całkowicie zniszczone i rozebrane. Zachęcam do poznania tajemnic innych budynków, które należały do obecnego Rynku Kościuszki.

Zostaw komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *